Harakiri met Harari

In tijden van corona ja (sorry!)

‘Hup lezer! Zet ’m op…’ 

Voorafje & bij wijze van aanmoediging.

Van een proeflezer kreeg ik te horen dat het haar wel een hele lap tekst leek – toen moest zij het nog gaan lezen. Nee, die boeken van Harari zijn lekker dun! Wat is dat nou?! Enfin. Onderstaand is een héél lang verhaal kort. En je hoeft die lange lappen tekst van Harari hierna niet meer te lezen. Ik zou zeggen: doe er je voordeel mee!

Via via kreeg ik van verschillende kanten een artikel door dat Yval Noah Harari schreef voor de Financial Times, dat ik zelf nooit lees of zelfs maar inzie. Met een warme aanbeveling in deze donkere voorjaarstijd. Corona ja. Sorry! Als je er niet ziek van wordt, word je er wel gek van. Maar goed. Ik moest het maar eens lezen, deze free to read content, gedateerd ‘maart 2020’. Geen dagblad-, maar maandnieuws dus! En dat dus in een wel zeer historische maand in de geschiedenis van de mensheid. Daarmee is het wereldnieuws. En iets van alle tijden, zoals we hieronder zullen zien.

Ik aan het lezen geslagen dus. Dan hoeft u dat niet meer te doen: ik citeer er hieronder ruim uit. Ik heb dit gelezen zoals ik wel meer heb gelezen van deze succesvolle Israëlische professor met zijn enorme, ongeëvenaarde, ja welhaast goddelijke overzicht. Want in Sapiens beschouwde hij ons hele verleden, zoals hij in Homo Deus een blik wierp op de immense toekomst. En met deze twee boeken bereikte hij een wereldwijd miljoenenpubliek.

In zijn laatste boek 21 lessen voor de 21ste eeuw, dat je misschien als een soort totaalsynthese kunt beschouwen, behandelt hij de meest urgente kwesties van nu en straks. Zoveel is duidelijk: die Harari, van huis uit historicus, is niet van gisteren. Hoog-hoogintelligent moet hij ook wel zijn, gezien zijn kennis en inzicht. Ongeveer zoals Tirza uit het gelijknamige boek van Arnon Grunberg als ‘hoog-hoogbegaafd’ werd gezien door haar vader, die zelf heel goed sushi kon maken.

Ik kan goed roet in het eten gooien: in mijn ogen speelt iemand die het verleden, de toekomst èn het heden in de notedop van een boek kan vangen balletje-balletje, wat ze vroeger wel het dopjesspel noemden.

Harari wil orde scheppen in, en ja, zelfs betekenis geven aan de tsunami van informatie waar we in dreigen te verzuipen. Maar zoals de titel van dat 21ste , nou ja derde, boek al aangeeft, wordt zijn werk gekenmerkt door een hoop willekeur. En door een héle hoop, een waar klúwen aan onderwerpen. Gortdroog geschreven is het allemaal niet, een Gordiaanse knoop weer wel.

Hoe zat dàt ook alweer?

Even uitleggen. Want dat is nuttig in deze.

Alexander de Grote, niet bij machte die knoop los te maken, hakte hem heldhaftig door, want over de manier van losmaken had het orakel niets gezegd. Geweldig natuurlijk. Het was deze zelfde Alexander die de filosoof Diogenes ging bezoeken waarop de hondse straatfilosoof hem vroeg vooral niet in zijn zon te gaan staan. Nog geweldiger.

Nou, zonder een Alexander blijft het koffiedik kijken in dat boek van Harari. Want wat doet Harari? Touwtjes knopen. Lijnen uitzetten. Paaltjes markeren – mooie hondenbaan;). Turen naar de horizon en mijmeren over de nabije toekomst.

Harari laat daarbij – hoe kan het ook anders – heel veel in het midden, maar besluit wèl met een aanbeveling: tot meditatie. Sessies van tenminste twee uur per dag, dat u het weet. Want op die manier investeren we in onszelf, in de verrijking van onze geest. En volgens deze Houdini van de goochemkunst stoppen we dan als vanzelf met ons druk maken over àl die ontwikkelingen die hij zo zorgvuldig aanstipt en toelicht. Want zorgen daarover, stelt hij, voegen uiteindelijk toch niks toe als je een beetje goed, gelukkig en liefdevol leven wil leiden. Of zoiets. Het klinkt ook wel een beetje als de woorden van een übergoochem oftewel een goeroe, nietwaar? Maar Harari leeft niet in een ashram als wel  in een mosjav, een coöperatieve landbouwnederzetting in de buurt van Jeruzalem.

O, er staan zeer zeker behartigenswaardige opmerkingen in, scherpe observaties ook, hier en daar zelfs iets wat lijkt op een knappe analyse. Maar het blijft wel allemaal in het luchtledige hangen. Het is enorm speculatief. En hij heeft daarbij heel wat bordjes hoog te houden. Op zich best knap, zeker. Daarbij doet Harari natuurlijk veel aanvechtbare uitspraken en dat levert stof tot discussiëren op voor al dan niet zelfverklaarde deskundigen in een heleboel disciplines. Want Harari verricht werk op een omvangrijk Umfeld. Ik vermoed dat een deel van zijn succesverkopen daarmee te verklaren is. Bovendien is het Gefundenes Fressen voor degenen die nieuwsgierig zijn naar onze nabije toekomst – en zijn we dat niet allemaal? Het is een succesformule. Een verkoopsuccesformule om precies te zijn. En er is weinig op tegen. Maar er is ook weer niet zo heel veel reden tot applaus en gejubel. Harari is  zoals gezegd gewoon een slimme jongen.

Harari roept vragen vooral op. Vragen waar iedereen mee rondloopt – hij jongleert ermee. Antwoorden geeft hij eigenlijk niet echt. En dat kàn ook niet. Hij speelt een spiegelspel van veronderstellingen. En dan lijken het niet eens voorspellingen meer – aan voorspellingen als dusdanig heeft iedereen een broertje dood, want die zijn doorzichtig als de spreekwoordelijke glazen bol. Het is een smart ass, die Harari. Een slimmerik. Maar ik bewonder hem niet. Ik vertrouw hem niet

Zoals Carel Peters al schreef in Vrij Nederland: ‘Harari is eenvoudig een adept van het dataïsme’. Wat zoveel betekent als Big Brother in de vorm van big data. Peters stelt dat Harari voor kunst en literatuur  maar weinig oog heeft. Dat hoeft ook niet per se, maar hij ziet de mensheid als één groot dataverwerkend systeem en heeft een uitgesproken afkeer van de menselijke belevingswereld. Dat wil zeggen: van onze emoties. Dus van alles wat de mens nu juist tot mens maakt. Van dat wat nu juist misschien wel des mens  enige excuus is. Zijn pathie, die niet als zelfstandig fenomeen bestaat, die noodzakelijkerwijs aan iets (sym- of anti-) gerelateerd moet zijn om betekenis te krijgen. Het is als pathos een van de drie pijlers onder ons hachelijke bestaan: pathos, ethos en logos maken het leven nog net leefbaar. Maar Harari ziet al uit naar de gematerialiseerde mens – voor sciencefiction heeft hij beslist wel oog. Hij wijst verlangens en sensaties af. Hij droomt van het samengaan van de elektronische  en biochemische algoritmen van  de mens. De elektronica als uitweg, als utopie – wéér dat utopische denken: dáár moeten we eens van af! Maar wat Harari betreft heeft homo sapiens als algoritme afgedaan, is hij door zijn tijd ingehaald. Harari wil op date met een robot. Het is hem vergund. Maar het is op de keper beschouwd onheilspellende sciencefiction.

Daar is betere van. Die van de schrijver J.G. Ballard bijvoorbeeld – een èchte intuïtieve toekomstdromer, die ook weinig, ja, zelfs veel minder geruststellende denkbeelden had, maar niet zo’n griezelige wensdenker was als Harari is. Ballard verbeeldde die toekomst louter. Hij schetste wel apocalyptische taferelen, maar deed geen of minder apodictische uitspraken. Ballard, een wijs man,  deed aan fictie. Harari hangt de wijsneus uit en is een wizard.  Dat is het grote verschil tussen hen.

Zijn afwijzing van welke religie dan ook, deel ik wèl. Religies zijn de oorzaak van heel veel problemen en onderlinge strijd. Religie is iets voor onderworpenen en fanaten, iets waartussen een gevaarlijk relatie bestaat. Religie stamt uit oude barre tijden en is volkomen achterhaald. We kunnen leven zonder God. Dat doen we al heel lang. Er is natuurlijk helemaal geen God. Het is wel godgeklaagd dat je zoiets nog moet zeggen in de 21ste eeuw. Precies dàt nu voorspelt niet veel goeds voor de toekomst. De mensen zijn dom. En bang. En ze zijn bang omdat ze dom zijn. Dat is bijna niet op te lossen. Misschien door onderwijs, maar helaas neemt niet iedereen dat goed tot zich. In mijn somberste buien denk ik dat het echt niet en nooit is op te lossen. Amen.

Maar daar gaat het nu niet om. Waar het wel degelijk om gaat: zoiets als deze pandemie heeft ook Harari niet voorzien! Nergens in die dikke boeken van hem verwijst er ook maar met een jota naar of doet hij het zelfs maar af in een onaanzienlijk nootje. Noppes, nul, nergens. Hoewel hij in Sapiens nota bene nog wel schreef: ‘De geschiedenis leert ons dat dingen die hoogstens nog een kwestie van tijd leken nooit plaatsvinden wegens onvoorziene gebeurtenissen, en dat andere scenario’s waar niemand zelfs maar bij had stil gestaan juist wel werkelijkheid worden.’

Ik zou zeggen: stop maar met al je voorspellingen! Maar nee, toen moest hij nog beginnen aan Homo Deus, zijn million copy bestseller, die laat zien welke kant het opgaat. Maar hij leert snel, Harari, want nu geeft hij, lees ik op internet, opeens ‘pandemische lessen en waarschuwingen voor de toekomst’. Ja, zo kan ik het ook, meneer spuit elf.

En wat schrijft hij dan in dat acute artikel in de Financial Times?

Weinig bijzonders. Niks opmerkelijks.

Wat opmerkelijk is. Opvallend ook.

Staat u mij toe het puntsgewijs te behandelen. Het zin voor zin te analyseren. Haarfijn. Nu al zin in!…

Daar gaan we.

Want hoe het al opent, dat zogenaamd zo belangwekkende artikel van deze man die het verleden in zijn zak heeft en wie de toekomst zo helder voor ogen staat?

We moeten snel en daadkrachtig handelen.

Verstandig! Je kunt niet anders zeggen.

We moeten ook rekening houden met de langetermijngevolgen van onze acties.

O ja, ook een goed idee!

Bij het kiezen tussen alternatieven moeten we ons niet alleen afvragen hoe we de onmiddellijke dreiging kunnen overwinnen, maar ook wat voor wereld we zullen bewonen zodra de storm voorbij is.

Nòg verstandiger.

Maar niet iets waar de eerste de beste debiel niet zelf op had kunnen komen. Afgezien van Trump dan. Maar ja, als dàt de standaard is.

Waar gaat het Harari om?

In deze tijd van crisis staan we voor twee bijzonder belangrijke keuzes. De eerste is tussen totalitair toezicht en empowerment van burgers. De tweede is tussen nationalistisch isolement en wereldwijde solidariteit.

Okay, duidelijk.

Kort naverteld: één methode is dat de overheid mensen in de gaten houdt en straft wie de regels overtreedt. De moderne technologie maakt het mogelijk om iedereen altijd in de gaten te houden. China bijvoorbeeld komt daarmee via smartphones al een heel eind. Netanyahu wil ook zoiets fiksen, weet Harari. En dat verbaast ons niks. Zorgelijk is het wel. Nu, maar straks zeker, weet niemand van ons precies hoe we worden gecontroleerd ‘en wat de komende jaren kunnen brengen’. En wij maar denken dat Harari dat nu in grote lijnen juist wèl wist. Maar dit keer niet. Dit keer zegt hij: de technologie toestaan geeft legitimiteit aan een potentieel angstaanjagend nieuw bewakingssysteem en het maakt biometrische manipulatie mogelijk.

Het zijn zijn woorden. Ik zeg: hij zegt niks nieuws, maar het is wel waar natuurlijk. Zoals het waar is dat de zon morgen wel weer op zal gaan. Wat hèbbie d’r an, aan zulke waarheden als koeien?

Er is de laatste jaren een grote strijd gaande over onze privacy. De coronaviruscrisis zou het keerpunt van die strijd kunnen zijn.

Loze bewering: zou ook zomaar niet kunnen. We gaan het zien, zeg je dan. En dat ìs ook wat je iedereen hoort zeggen.

Want als mensen de keuze krijgen tussen privacy en gezondheid, kiezen ze meestal voor gezondheid.

Denk je echt, Harari? Knap hoor. Ik dacht hetzelfde. En ik denk dat iedereen dat denkt.

Mensen vragen om te kiezen tussen privacy en gezondheid is in feite de kern van het probleem. Omdat dit een verkeerde keuze is.

Evident. Klaar als een klontje.

We kunnen en moeten genieten van zowel privacy als gezondheid.

Iemand mee oneens? Of stond deze deur ook al wagenwijd open?

En hoe moet dat dan?

Door ‘de burgers mondiger te maken’.

En iets minder dom ook, denk ik. Maar hoe en op welke manier dan?

Gecentraliseerd toezicht en harde straffen zijn niet de enige manier. (…) Als mensen de wetenschappelijke feiten te horen krijgen en als mensen erop vertrouwen dat de overheid hen deze feiten vertelt.

Wat raadt hij ons dienaangaande dan persoonlijk aan?

Overweeg bijvoorbeeld om je handen te wassen met zeep.

Nou, dat helpt! Wat een goeie tip! Mensen, hallo daar! Handen wassen!

Ja, we wassen onze handen, want dadelijk is het nog onze eigen schuld! Bij Pontius Pilatus zeg.

Maar een kwestie van vertrouwen dus. In de overheid nog wel. Dat is voor velen (te) veel gevraagd, vrees ik. En van wetenschap moeten mensen doorgaans ook maar weinig hebben. Ze zijn dom en blijven liever dom. Of je moet wel heel veel vertrouwen in de mensheid hebben. Volgens mij is dat (te) veel gevraagd. Zie de geschiedenis. Neem de Duitse democratie en hun beschaving, van Goethe tot Bach en Beethoven, en van Johannes Kepler tot Max Planck, die tot de Endlösung leidde als alleszeggend voorbeeld… Yuval Noah Harari is een joodse historicus.

In tijden van crisis kunnen ook de gedachten snel veranderen.’

Ja, dat kan. Het kan ook van niet.

Halsstarrigheid is ook een zeer menselijk trekje in tijden van nood, nietwaar? Het ligt er maar aan. Waaraan? Tja, niemand die dat weet. Ook Harari niet… Elias Canetti, toch ook een erudiet van jewelste en een echte geleerde op het gebied van massa en macht, wist al dat de dynamiek daarvan onvoorspelbaar is. En dat is natuurlijk gevaarlijk. Canetti noemt niet voor niets ‘een hoop lijken’ als een sterke metafoor van de macht. En wat zegt Harari? ‘Een goede manier om de kracht van een ideologie te bepalen is lijken tellen.’ Het kostte me twee minuten op internet om deze ontlening te achterhalen – en ik ben toch echt geen snelle smart guy. Niet dat Harari Canetti als bron noemt trouwens.

In plaats van een toezichtregime op te bouwen, is het niet te laat om het vertrouwen van de mensen in de wetenschap, de overheid en de media te herstellen.

Ik help het hem hopen. Dat lijkt me nog een hele klus. En hij zegt er niet bij hoe je dat kan fiksen. Laat staan hoe je dat effe snel kan regelen. Omdat dat helemaal niet kan.

We moeten zeker ook gebruik maken van nieuwe technologieën.’

Ja, dat moeten we zeker. We doen trouwens niet anders.

Maar deze technologieën moeten de burger mondiger maken.’

Weer zo’n geweldig inzicht. Helemaal mee eens trouwens!… Maar eh…  Hoe, trouwens?

Ik ben er voorstander van om mijn lichaamstemperatuur en bloeddruk te controleren.’

Ja hoor, daar ben ik ook een warm en menselijk voorstander van. Dag dokter!

Maar die gegevens mogen niet worden gebruikt om een almachtige regering te creëren.’

Niet? Beetje flauw, Harari. Of niet dan? Vindt Netanyahu tenminste. En Stalin. En noem maar op.

Die gegevens zouden me eerder in staat moeten stellen beter geïnformeerde persoonlijke keuzes te maken.’

Ook mee eens. Vooral met dat ‘eerder’.

We zijn nu halverwege die beschouwing van hem, maar ik heb nog niks origineels gelezen of een opzienbarend idee mogen vernemen.

In de komende dagen moet ieder van ons ervoor kiezen om wetenschappelijke gegevens en deskundigen in de gezondheidszorg te vertrouwen boven ongegronde complottheorieën en zelfingenomen politici.’

De keus is aan ons! Kiezen voor vertrouwen: het lijkt wel een reclameslogan van een politieke partij. Lijst Harakiri. (O nee: typefout. Nee: spellingcorrector! Vroeger deed ik dat zelf, tikfouten herstellen, maar daar heb je nu algoritmen voor. Jammer dat die soms niet zo goed werken.)

De tweede belangrijke keuze waar we voor staan is tussen nationalistisch isolement en wereldwijde solidariteit.’

We mogen alweer kiezen! Lekker democratisch: hou ik van. Dit keer kies ik voor nationalistisch isolement, denk ik. Best verstandig toch? Achter de dijken en zo?

Om het virus te verslaan, moeten we allereerst informatie wereldwijd delen. Dat is het grote voordeel van mensen boven virussen.’

Oeps, heb ik het toch mis. Solidariteit: maar natuurlijk! Mensen boven virussen. En Duitsland… eh… laat maar.

Een coronavirus in China en een coronavirus in de VS kunnen geen tips uitwisselen om mensen te infecteren.’

Puur wetenschap dit. Jaha, Harari’s virologische kennis mag ook niet onderschat worden.

Maar het moet ook weer niet tè wetenschappelijk worden. Er moet internationaal informatie moet worden gedeeld. Sharing is caring. Kijk maar:

Maar om dit te laten gebeuren, hebben we een geest van wereldwijde samenwerking en vertrouwen nodig.’

Hebben we een geest nodig? Gaan we nou God weer van stal halen? Ons beste paard. Of is dit overdrachtelijk dan wel Shakespeariaans bedoeld? Nou, laat maar effe… We moeten door.

Landen moeten bereid zijn om informatie open en nederig te delen en advies te vragen, en moeten kunnen vertrouwen op de gegevens en de inzichten die ze ontvangen.’

Ja, ben ik het toch weer wel mee eens. Hij blijft scherp hè, die Harari.

In plaats van dat elk land het lokaal probeert te doen (…), kan een gecoördineerde wereldwijde inspanning de productie enorm versnellen en ervoor zorgen dat levensreddende apparatuur eerlijker wordt verdeeld.’

Top idee! Dat we daar niet eerder op gekomen zijn!

We zouden een soortgelijke wereldwijde inspanning kunnen overwegen om medisch personeel samen te brengen. Landen die momenteel minder getroffen zijn, kunnen medisch personeel naar de zwaarst getroffen regio’s van de wereld sturen, zowel om hen te helpen (…) als om waardevolle ervaring op te doen.’

Wéér zo’n geweldig idee. Ik zeg: meteen doen! Alleen hoe weet ik zo gauw nog effe niet. Ja, hoe jammer dat Harari dat er nou niet even bij vermeldt.

Ook op economisch vlak is wereldwijde samenwerking van levensbelang. Gezien het mondiale karakter van de economie (…) hebben we een globaal actieplan nodig, en we hebben het snel nodig.’

Ja, ook van economie heeft onze historicus kaas gegeten. Enigszins belegen, denk ik. Of misschien wel heel oude kaas. Kaas die brokkelt.

Een andere vereiste is het bereiken van een wereldwijde reisovereenkomst. Het maandenlang stopzetten van alle internationale reizen zal enorme ontberingen veroorzaken en de oorlog tegen het coronavirus belemmeren.

Ja, want dat wordt het minder goed verspreid – of juist meer. Ikke niet begrijpen.

Landen moeten samenwerken om ervoor te zorgen dat ten minste een klein aantal essentiële reizigers de grenzen kunnen blijven overschrijden: wetenschappers, artsen, journalisten, politici, zakenmensen.’

Dat is dus zo’n beetje iedereen behalve toeristen. Ben ik weer de klos. Daar gaat mijn reisje naar historisch Rome… En wacht effe: politici , zakenmensen? Om wat te doen? Elkaar bij te kletsen? Die aristocratie kan toch prima via social media communiceren? Zo bespioneren ze ons ook, of dat willen ze.

Dit kan worden bereikt door een wereldwijde overeenkomst te bereiken over de pre-screening van reizigers door hun thuisland. Als u weet dat alleen zorgvuldig gescreende reizigers in een vliegtuig zijn toegestaan, zou u ze eerder in uw land accepteren.’

Uhh… Mijn land? Ik heb geen land. Alleen een stadstuintje. En thuislanden ken ik eigenlijk alleen van Zuid-Afrika. En dat wou ik eigenlijk graag zo houden…. Maar wacht even: Harari richt zich hier natuurlijk rechtstreeks tot de wereldleiders. Hij is vast on speaking terms met hen, hij staat op gelijk voet of zelfs een trapje hoger. Tuurlijk. Dom van me. Sorry!

Een collectieve verlamming heeft de internationale gemeenschap gegrepen. Er lijken geen volwassenen in de kamer te zijn. Je zou al weken geleden een spoedvergadering van wereldleiders verwachten…

Die constipatie herken ik wel ja. Duurt al een jaar of wat. Maar dat is de politiek natuurlijk eigen. Geen volwassene in de kamer? Misschien moet er nog iemand uit de kast komen? Dat kan soms even duren. Een jaar of 21 wel. O, er zijn alleen wat lijken in de kast.  Ach ja, zo ken ik mijn wereldleiders weer. Dat verwachtte ik inderdaad al.

De huidige Amerikaanse regering heeft afstand gedaan van de rol van wereldleider.

Het was me nog niet echt opgevallen, maar het is wel waar, lijkt me. Knap gezien weer. Die wereldleider is een drol van een vent.

Maar elke crisis is ook een kans. We moeten hopen dat de huidige epidemie de mensheid zal helpen het acute gevaar van mondiale verdeeldheid te beseffen.’

Wacht even nu! Nu gaat hij te ver! En wel op z’n Amerikaans!  Dit vind ik werkelijk zó om te poepen. Elke crisis is een kans. Wat een dom cliché is dat! Is een aardbeving een kans, een tsunami, een kernramp? O, heb je corona? Wat een kans! Was het soms louter een opportunity waar die arme mensen op Lesbos op hoopten toen ze hun crisisgebieden verlieten? Nee toch? Dit is zó kwalijk, zó bot en dom. Meer iets voor Trump eigenlijk, om zoiets te tweeten. Kijkend naar Angela’s dikke tieten en tussen de pussy-graaibedrijven door. Tweedle-die-dom. Oliedom.

Maar nee, zo zijn we niet getrouwd. Godverdomme nog-an-toe zeg!

De mensheid moet een keuze maken. Zullen we de weg van verdeeldheid volgen of het pad van wereldwijde solidariteit volgen?

Ja, wat zullen we doen? Moeilijke keuze weer! Hij kan de levensgrote dilemma’s wel fraai schetsen anders, die Yuval huppelepup Kierewiet. Of zoiets.

Maar hij kan ons ook blij maken. Lees maar:

Als we kiezen voor wereldwijde solidariteit, zal dat niet alleen een overwinning zijn tegen het coronavirus, maar ook tegen alle toekomstige epidemieën en crises die de mensheid in de 21ste eeuw zouden kunnen overvallen.’

Nieuwe voorspelling! Hij kan het ook niet laten, he? Ik help het hem trouwens hopen. Maar ik geloof er niks van Zoals ik niks geloof van alles wat hij zegt. Die man is een charlatan. Een charlatan die automatische schuifdeuren zogenaamd voor je open doet. (‘Sesam op u’).

Hij roeptoetert:

Nationalisme is vooral gevaarlijk omdat het de oplossing van mondiale problemen in de weg staat.

Ja, dûh, zegt mijn zoon van veertien dan. Wat we volgens onze analist nodig hebben?

Mondiale samenwerking. Populisme en nationalisme helpen niet.’

Goed om te weten weer! Onthoud dat nou ook es een keer, mensen… En dan komt alles wel goed. Dat belooft Hij ons. Halleluja!

Want we zijn, leert hij ons, ‘onze opofferingsgezindheid kwijt’.

Ja, dat ben ik wederom met hem eens. We sturen wel een F-16. Of we doen iets met een drone. Maar het kan zomaar weer veranderen.

Jaha, ik voorspel ook graag en al net zo makkelijk. Maar een futuroloog ben ik niet. Ik geloof niet in de toekomst. En zeker niet in de van de mensheid. Maar ik heb wel twee kinderen op de wereld gezet. En precies daaruit bestaat mijn engagement. Mijn betrokkenheid en bijdrage ineen. Mijn zware bagage. Mijn volle rugzak. Dat is de steen die ik de helling op probeer te rollen. Ik, domme, arme Sisyfus!

Maar de oplossing is daar! Te weten: Global co-operation.’ Dat moeten we doen: samenwerken. Maar wacht even, zegt niet iedereen dat op tv en zo? Samen is het amen van de moderne goddelozen.

Wat e allemaal niet moeten. We weten het. We weten het heus wel. Ergens. Maar hoe? Hoe?! Dat vertelt hij er niet bij, Harari.

Zijn besluit: ‘De mensheid moet een keuze maken.’

Joh toch.

Het gekke is, Bas Heijne is nogal fan, weet ik. Hij is bepaald de enige niet. Maar Bas Heijne is vooral niet de minste. Bas is het intellect van het NRC Handelsblad, dat ooit een roemruchte krant was waar grote geesten als Karel van het Reve, W.F. Hermans, Rudy Koubroek en Gerrit Komrij in schreven. Maar dat was vroeger. In de jaren daarna viel ik bij die avondkrant telkens in slaap en heb mijn abonnement toen, jaren geleden al weer, maar opgezegd. Door Heijne’s toedoen ben ik ooit eens begonnen aan die Harari en dat serieus, zo ben ik, gaan bestuderen. Wat al gauw lezen werd. En toen bladeren. En toen wegleggen. En daarna in zo’n gratis boekenkastje langs de straatkant zetten zodat iemand het gratis en voor niks mee kan nemen. Maar nee, ik ben wezen kijken: het ligt er nog steeds. Het is minder dan een winkeldochter. Het is een straatmeid waar niemand naar omkijkt. Ze hebben er kennelijk geen vertrouwen in, de mensen op straat. Ze lezen liever wat anders.  Als ze al lezen. Want waarschijnlijk kijken ze liever naar tv of, de nieuwe generatie, doen aan games of andere internetvertier dan wel -verdriet. Straatmeiden kijken bijvoorbeeld.

Kan ik dan alleen maar negatief zijn? Nou, nee. Ik vind zoals gezegd J.G. Ballard een veel grotere geest en  James Lovelock, uitvinder-chemicus,  een veel grotere ziener én doener. Echt een inspirator, een eigenzinnig man die zorgvuldig mijdt om in clichés te vervallen. Wat nog best lastig is. Clichés zijn de algoritmen van de luiheid die de mens en ieder dier eigen is.

Met een volle maag is het goed filosoferen, zei W.F. Hermans al. En dat zal de gezellig buikige Bas Heijne met z’n hangkin vast beamen (zelf ben ik ook een hangbuikzwijntje hoor, dus ik mag dat opmerken).

Terwijl Harari, las ik ergens, ook al vindt dat hij bevoorrecht is.

Dus ik die boeken van hem toch weer eens opgezocht en me er nógmaals in verdiept. Nou ja, zo diep reiken die boeken niet. En het is al helemaal geen Rode Zee die zich voor je opent. Harari is Mozes niet nee. En bij herlezing is het sprankelende er ook wel af. Het is meer de Dode Zee die zich dan voor je uitstrekt.

Een soort van gelovig is hij anders wel. Je hebt mensen die helemaal nergens in geloven en je hebt heel veel mensen die geloven in ‘iets’. Ik denk dat Harari bij die laatste groep hoort. Harari doet namelijk aan introspectie door middel van twee uur vredelievende meditatie per dag. Mediteren heeft zijn leven voorgoed veranderd, zegt hij, en dient ook als methode voor onderzoek.

Dat laatste lijkt me toch van niet. Elke meditatie is een mond vol builenbal, zoals de dichter zegt. Een godsdienst zonder god. Meditatie is navelstaarderij, op zich onschuldig en heel menselijk, maar geen ‘methode van onderzoek’. In ieder geval geen wetenschappelijke methode van onderzoek. Dat is een wetenschappelijk feit, nietwaar? En Harari raadt ons aan die te respecteren.

Alles nog even op een rijtje dan maar.

Yuval Harari beschrijft de wereld zoals deze zich vanaf de schepping heeft ontwikkeld, lees ik op een site van zijn uitgever. Hij heeft inderdaad zoiets gedaan in zijn eerste echte boek Sapiens. Knap hoor, de wereld vanaf de schepping beschrijven! Totnogtoe stond zoiets alleen in de bijbel.

Nou, en met die kennis van het verleden schetste onze historicus dus ook een mogelijke toekomst voor de mensheid. Homo deus heet dat boek. Want daar was en is behoefte aan. ‘Juist in tijden van onzekerheid en opeenvolgende technologische veranderingen’ – en die zijn er zo’n beetje sinds de uitvinding van het wiel. Daarom is er behoefte aan mensen zoals hij, lees ik. Opgelet, en wel bij de baard van de profeet: want dat zegt ie zelf! Dat er behoefte is aan mensen zoals hij. Behoefte aan iemand die ons een blik gunt op de wereld, zoals deze er mogelijk over pak ’m beet honderd jaar zal uitzien. Zo aardig ook van deze profeet. Hij vergat alleen iets te melden over een virus die de wereld op haar kop zou zetten. Ja, Jezus was ook al zo’n malle profeet uit dat woestijngebied, daar in het Midden-Oosten dat vol zit met gevaarlijke gekken. Mediterend of niet, al dan niet in Jeruzalem of te Medina.

In zijn boek 21 lessen legt hij als fervent adept van meditatie een link tussen een wetenschappelijke opstelling en het spirituele ideaal van het boeddhisme. Ook het boeddhisme wijst betekenis en het ‘zelf’ immers af als teleurstellende illusies en leert ons mee op te gaan in de stroom der dingen. Harari: ‘Mensen vragen: “Wat moet ik doen?” en Boeddha adviseert: “Doe niets. Helemaal niets.”’

Is dàt soms de juiste aanpak van de coronacrisis? Dus dan toch maar Bolsonaro, de Nero van hedendaags Brazilië, volgen en niks doen, afwachten?

Ik voor mij hou er niet zo van iemand gedachtenloos te volgen.

Harari intussen, denkt dat het straks mogelijk is om mensen te hacken.

Akkoord: je moet met je tijd meegaan. Maar je kan ook overdrijven. Ik maak me voorlopig meer zorgen om bijvoorbeeld het Midden-Oosten waar mensen daadwerkelijk in stukjes worden gehakt. Nog niet zo lang geleden was Harari uitsluitend prof in de middeleeuwse geschiedenis. Toen hoogleraarde hij, zo stel ik me voor, over hoofse liefde en de toenmalige hoogstaande Arabische cultuur – niet over de hedendaagse Arabische voorkeur voor onthoofdingen. Maar dat is natuurlijk wèl iets om rekening mee te houden. Zeker als we de homoseksuele medemens willen respecteren en beschermen tegen hen die vooral zèlf gerespecteerd willen worden. De gelovigen. Alle gelovigen, want in de haat tegen de homoseksualiteit kunnen àl die geloven elkaar heel goed vinden. In de dark room van hun  belijdenissen.

Maar koffiedik of piskijken is niet principieel anders. Al dekt de slimme en wijs geworden Harari zich stukken beter in.

Neem al dat voorbehoud! Die vage terminologie ook (‘Over tien tot misschien vijftien jaar… in 2020 of  2050, in 2100…’). Al die misschiens en wellichtjes. Harari is misschien wel geen licht.

Nee: hij is helemaal geen licht. Zo zit dat.

Maar intussen zit dit afgodsbeeld gebeiteld.

Want hij houdt alle mogelijkheden open – inclusief die van zijn eigen portemonnee. Ik zie de dollartekens in z’n ogen ervan oplichten. It suits him, de oplichter. Want dat is hij in mijn ogen, een oplichter.

Een oplichter in duistere tijden. En omdat alle tijden duister zijn, zijn alle profeten van welke hogere religie of wereldlijke gezindte dan ook, altijd oplichters. Ik herhaal: altijd. Altijd en overal. Want nog nooit is er één profeet geweest die iets met honderd procent zekerheid heeft kunnen voorspellen. (Behalve echt exacte wetenschappers – die in hun sceptische bescheidenheid desondanks een voorbehoud maken voor eeuwigdurende en alomvattende geldigheid èn zichzelf en hun uiterst voorzichtige voorspellingen nooit en te nimmer met een vorm van profetie in verband gebracht willen eh… zien.)

Die gehaaide, rare Harari toch. Het lijkt wel getallenmystiek maar jawel, op zijn 21ste besefte deze sapiens dat hij homo is, nadat hij jarenlang zijn gevoelens onderdrukt had. Arme man! Man met vrouwengevoelens, wel te verstaan. Maar hij houdt niet alleen zichzelf maar ook al zijn lezers langdurig voor de gek. Deze nicht is een valse profeet. Begrijp me goed: ik heb niks tegen nichten, en al helemaal niet tegen vrouwengevoelens, maar wèl tegen valse profeten.

Nee, op zijn achterhoofd gevallen is hij niet. Hij kan best goed constateren, zeggen hoe het ervoor staat. De tijd temperaturen door een meter in diens denkbeeldige reet te steken. Maar je schiet er niks mee op. Al die veren die hij vervolgens in z’n eigen kont gestoken krijgt zijn er echt wat te veel. Veel te veel.

En hij laat het natuurlijk gewoon toe. Zoals hij zich ook futuroloog laat noemen, deze hoogleraar geschiedenis. Futuroloog!  Ja, van huis uit is hij middeleeuws historicus, maar nu is hij ook nog eens modern futuroloog. En in zekere zin klopt het nog ook. Hij gaf les over het verleden en nu liegt hij over de toekomst, want dat is wat elke futuroloog noodzakelijkerwijs doet. Met zijn neus in een glazen bol turen. Net zo goed als hij in het heden kan mediteren en dan naar zijn eigen navel staart. Hij is tenslotte afkomstig uit het land waarvan ‘de navel der aarde’,  te weten Jeruzalem, deel uitmaakt. En bij dat alles dicht hij zich een rol toe als een grote der aarde en hij zo uit hij zich ook. Zo gedecideerd als was hij, bijvoorbeeld, de grote Erasmus.

Erasmus noem ik niet zomaar. Erasmus is een humanist, en dat tijdperk hebben we volgens Harari wel achter ons. We kunnen Erasmus gevoeglijk vergeten, inclusief zijn geniale boekje Lof der zotheid. Want de toekomst is aan de algoritmen! Die zullen de werking van onze vermaledijde hersentjes overnemen.

Maar als een eenvoudige Volkskrant-interviewer hem voorlegt dat het volgens hem nogal meevalt met de foutloosheid van die algoritmen, want als hij naar Bob Dylan luistert worden er meteen twintig middelmatige folkzangers aangeraden. Hoe ziet Harari dat dan?

Die kopt de kale Harari mooi in. Hij zegt: ‘We zien nog maar het topje van de ijsberg.’

We? Spreek namens je zelf! Ik zie alleen nog maar smèltende ijsbergen.

Die man, die futuroloog is stekeblind. Die heeft zand in zijn ogen en gooit zodoende zijn eigen glazen bol aan diggelen.

Harari vult aan dat niemand nog de weg weet zonder Google Maps. Dat klopt. Maar dat is puur gebruikersgemak. Luiheid. Zelf is hij ook allang de weg kwijt. Met of zonder de algoritmen van Google.

En luisteren naar een ander, wat we volgens hem nou juist héél goed moeten doen, kan hij ook al niet. Want de interviewer heeft het over Spotify en Harari antwoordt: ‘De algoritmen van Netflix zijn misschien niet zo geweldig.’ Netflix? Maar daar had de vragensteller het niet over! Bij Netflix is de keuze ook heel veel kleiner dan bij Spotify – en bij Netflix kunnen ze dus al bijna niks, met die heilige algoritmen van hem. Volgens mij èn als je het mij vraagt, is die Harari niet zo goed in algebra – wat een Arabisch woord is omdat dat volk in de middeleeuwen enzovoort, enzovoort…

Ik heb verder geen verstand van algoritmen, maar ik weet wel dat het daarbij juist niet gaat om random-informatie, maar om systematisering. Nou, de menselijke geest, die hersentjes van ons systematiseren is nog niemand gelukt. Zelf Da Vinci niet, of Shakespeare, of, weet ik veel, Einstein.

Die laatste wilde er niet aan, maar zelfs God dobbelt! Heus.

En dat is een andere tak van de denksport die wiskunde heet. Dan heb je meer aan kansberekening dan aan algoritmen, lijkt mij, als niet ingewijde in de hogere of zelfs lagere wiskunde.

Wat ik wel weet is dat wij al helemaal principieel onberekenbare sujetten zijn, met al onze min of meer toevallige levensgebeurtenissen en emoties. Ik geloof er geen sikkepit van dat je een mens, anders dan door dwang, totaal onder controle krijgt. Niet dat ik gerust ben op de plannen en verlangens van de Trumps, Netanyahu’s en al die andere maf-Chinezen onder ons. Ik vrees zeer zeker het reilen en zeilen van de Amerikaanse president. Fuck die Donald Duck… Trump, sorry. Die gans met een bord voor zijn dikke rooie kop. Die man is een ramp. That’s why.

Verkiezingen: zijn die ook te onder- of zelfs te vervangen met of door  algoritmen?

Of zien we maar meteen helemaal af van wat de mensen willen, menen en ervaren? Dag democratie. En in één moeite door is dit dan misschien ook wel een goed idee: we schaffen de mens af.

Die zijn toch allemaal kierewiet. Collectieve harakiri! Samen moeten we het doen. Zo luidt de boodschap toch, jij rare Harari? Op naar de toekomst!